Close

„Kalemljenje boginja“ u Evropu je stiglo preko Srbije

Branko M. Žujović
branko.zujovic@evroa.info

Veze Srba sa kineskom kulturom i civilizacijom uopšte u istoriji nisu detaljno beležene. Prvi Srbin čije je prisustvo u Kini zabeleženo bio je grof Sava Vladislavić (1669 – 1738), ruski diplomata koji je u Kini boravio u prvoj polovini XVIII veka.
Pre Vladislavićeve diplomatske misije u Pekingu, o vezama Srba sa kineskom civilizacijom i njenom baštinom doznajemo posredno, iz podrazumevajućih istorijskih okolnosti.

Veze tekle preko Bliskog istoka

Sasvim je izvesno da su se Srbi kroz istoriju, poput ostalih Evropljana, sretali sa uticajima kineske kulture i civilizacije.
Poznato je da je Sveti Sava (Rastko Nemanjić, oko 1175 – 1236) u Svetu zemlju, odnosno na Bliski istok, putovao dva puta. Tamo je izgradio ili kupio više objekata za prihvat srpskih hodočasnika, što pouzdano govori da je Srba u tim krajevim bilo u znatnijem broju.
Imajući u vidu da je Bliski istok bio civilizacijska delta kojom se Put svile ulivao u Sredozemlje i evropsku civilizaciju, s pravom možemo pretpostaviti da su se Srbi tamo suočavali sa proizvodima i idejama kineskog porekla. Prisustvo Srba na Bliskom istoku nastavljeno je i posle iščeznuća dinastije Nemanjić sa istorijske scene Evrope.
Sasvim je izvesno da su Srbi u Srednjem veku, bivajući delom vizantijskog civilizacijskog kruga, znali za svilu. „Svila i kadifa“ čest je motiv srpskih narodnih epskih pesama, a pretpostavlja se da se svila proizvodila u srednjovekovnoj Srbiji, naročito u području centralnog dela zemlje, Kosova i Metohije, Makedonije i u drugim tadašnjim srpskim krajevima.
Osim toga, osnovano se smatra da su čuda Svetog Save, isceljenja i oživljavanja obramrlih ljudi, poticala od upotrebe kamfora koji potiče sa jugoistoka Azije i u Evropu je stizao putevima svile.
„Kamfor, koji je tada bio dragocen lek za sve, opojno sredstvo za uživanje, za balsamovanje, kađenje, bio je, na primer, vrlo skup u to vreme i veruje se da ga je Sveti Sava od sultana kupovao za zlato“, navodi Slavoljub Marković u članku „Osam vekova prve bolnice u Srbiji“, objavljenom oktobra 2012. godine.
U smislu postojanja posrednih veza Srba sa Kinom ne treba zanemariti ni mongolski prodor na Balkan krajem XIII veka i činjenicu da se na severu današnje Kine, Mongoliji i u zemljama Balkana u kojima žive Srbi,kao i na severu Albanije, svira oblikom bezmalo identičan muzički instrument koji Srbi nazivaju guslama, a Kinezi „matoućin“ – instrument sa konjskom glavom, na mongolskom jeziku nazvan „morin huur“ („морин толгойтой хуур“).
Upravo u XIII veku u Evropu je preneta formula za barut koji je izumljen u Kini, a naziv za šalitru, glavni sastojak baruta, na Bliskom istoku bio je „kineska so“. Prema predanju, koje pominje Žak Žerne, Mongoli su prvi upotrebili barut u Evropi u Mađarskoj 1241. godine.
Broj kineskih izuma koji su se Putem svile ili kroz stepe Rusije slili u Evropu je zamašan. Od kolana, veštine obrade gvožđa, trebišea – kineskog izuma koji je koristio protivteg za rušenje bedema, preko opštepoznatih kineskih izuma kao što su papir, busola, amovi, seizmograf, do svile i porcelana, Kina je od najranijih vremena na posredan način bivala prisutna u Evropi.

„Kalemljenje boginja“

U Kini je proces variolizacije, odnosno ublažavanja virusa velikih boginja poznat još od Srednjeg veka. Proces variolizacije prvi put se pominje u knjizi „Bencao gangmu“ Li Šičena (1518 – 1593). Ova obimna studija započeta je 1552, a završena 1578. godine. Delo obuhvata beleške o medicinskoj upotrebi oko hiljadu biljaka i hiljadu životinja. Uz bogate ilustracije, štampano je 1596. godine.
U istoriji je nesporno da je ovaj postupak putevima svile prenet u Tursku tokom XVII, a da ga je Evropa upoznala u XVIII veku. Poznato je da je ledi Montegju, supruga engleskog poslanika u Carigradu, koja je u putopisu kroz Srbiju ostavila dragocena svedočanstva o srpskom narodu, 1718. godine pelcovala celu svoju porodicu koristeći upravo pomenuti način variolizacije.
Mladen M. Žujović u svojim „Beleškama“, objavljenim posthumno u Beogradu 1902. godine, svedoči da je njegova strina, Novka Žujović, zvana Ašanka, srebrnom iglom „kalemila boginje“, odnosno da je primenjivala znanje nastalo u Kini nekoliko vekova ranije. Novka Žujović, zvana Ašanka, prva je zabeležena žena koja je u Srbiji primenjivala postupak variolizacije, odnosno zaštite od velikih boginja.
Iz pomenutih beležaka saznajemo da je Novka Žujović, rođena u selu As, po kom je i zvana Ašanka. Novka je bila žena znamenitog Karađorđevog bimbaše Jovana Žujovića, istaknutog vojnog komandanta iz oba srpska ustanka. Jovan je rođen na Koritima u Staroj Srbiji, u području današnjeg sela Đalovići, koje se pre dva veka zvalo Nikolići, severu današnje Crne Gore.
Jovan Žujović se od početka Prvog srpskog ustanka sa delom muških članova porodice pridružio bio ustanicima u Šumadiji, a 1809. godine, nakon bitke kod Suvodola na Pešterskoj visoravni kod Sjenice, gde su Žujovići imali posede, sa porodicom se preselio u Šumadiju.
Deo porodice odselio se na planinu Kosmaj, deo u selo Vračević u blizini Valjeva, a Jovanov deo porodice bio je naseljen u selu Ješevac u Gruži. Jovan je ubrzo potom premunuo, a njegova žena Novka se 1826. godine sa ostatkom te porodične porodice preselila u selo Nemenikuće na Kosmaju, južno od Beograda, gde je i preminula i gde joj se nalazi grobno mesto sa još uvek čitljivim nadgrobnim spomenikom.